Het puberbrein is een brein dat volop in ontwikkeling is. Verbindingen tussen hersencellen veranderen en gebieden die helpen bij plannen, emoties en keuzes maken werken steeds beter samen. Daardoor kan je kind steeds meer zelf, maar lukt vooruitdenken of rustig reageren nog niet altijd even goed.
Die ontwikkeling verloopt bij iedere puber anders. Gedrag hangt niet alleen af van de hersenen, maar ook van slaap, ervaringen, de omgeving en het karakter van je kind.
Wat verandert er in het puberbrein?
De hersenen bestaan uit zenuwcellen die via verbindingen informatie doorgeven. Tijdens de puberteit worden sommige verbindingen sterker. Andere verbindingen die minder worden gebruikt, verdwijnen. Dit wordt ook wel snoeien genoemd. Tegelijk worden belangrijke verbindingen beter in het doorgeven van informatie.
Daardoor kunnen hersengebieden steeds beter samenwerken. Die verandering gebeurt niet overal tegelijk. Gebieden die betrokken zijn bij plannen en het afremmen van impulsen ontwikkelen zich bijvoorbeeld nog verder terwijl je kind al veel nieuwe ervaringen opdoet.
Dat betekent niet dat een puber geen verstandige keuzes kan maken. Vaak lukt dat juist goed in een rustige situatie. Bij stress, haast of in een groep vrienden kan het lastiger zijn om dezelfde keuze te maken.
Plannen en keuzes maken kosten soms meer moeite
De voorkant van de hersenen helpt onder meer bij plannen, overzicht houden en nadenken over gevolgen. Dit gebied en de verbindingen met andere hersengebieden zijn bij pubers nog in ontwikkeling.
Je kind kan bijvoorbeeld goed begrijpen dat het voor een proefwerk moet leren. Toch kan het lastig zijn om zelf te bedenken hoeveel tijd daarvoor nodig is en op tijd te beginnen. Vooral een opdracht die pas later af moet zijn, vraagt om vooruitdenken.
Je kunt helpen zonder alles over te nemen. Vraag bijvoorbeeld: “Wat moet je eerst doen om donderdag klaar te zijn?” Laat je kind zelf een stap bedenken en kijk samen of die haalbaar is. Een herinnering kan helpen, maar geef je kind ook ruimte om te oefenen.
Emoties, beloning en het puberbrein
Pubers kunnen sterk reageren op dingen die voor hen veel betekenen. Denk aan een opmerking van een vriend, een uitnodiging of een tegenvaller op school. Hersengebieden die betrokken zijn bij emoties en beloning spelen hierbij een rol. Ook veranderingen in hormonen kunnen invloed hebben op hoe je kind zich voelt en reageert.
Een beloning die dichtbij voelt, kan extra aantrekkelijk zijn. Een puber kan bijvoorbeeld kiezen voor nog een filmpje kijken, terwijl die weet dat vroeg opstaan dan moeilijker wordt. Dat is niet automatisch onwil. Je kind leert nog om een aantrekkelijk moment af te wegen tegen een gevolg later.
Een gevoel begrijpen is iets anders dan elk gedrag goedkeuren. Je kunt zeggen: “Ik snap dat je boos bent, maar ik wil niet dat je tegen me schreeuwt.” Bespreek een oplossing liever als jullie allebei weer rustiger zijn.
Waarom vrienden invloed hebben op keuzes
Voor veel pubers wordt het steeds belangrijker om bij een groep te horen. Een keuze die je kind alleen niet zou maken, kan in gezelschap toch aantrekkelijk lijken. De mening van vrienden kan zwaar wegen, zeker als je kind niet buiten de groep wil vallen.
Die gevoeligheid heeft ook een positieve kant. Vrienden kunnen elkaar aanmoedigen om iets nieuws te proberen, samen te leren of voor iemand op te komen. Niet iedere puber is even gevoelig voor groepsdruk en niet iedere groep stuurt op dezelfde manier.
Praat met je kind over situaties vóór ze zich voordoen. Vraag bijvoorbeeld wat je kind zou kunnen zeggen als vrienden iets willen doen waar het zich niet prettig bij voelt. Zo oefent je puber met eigen keuzes maken, zonder dat er op dat moment druk is.
Slaap en alcohol hebben invloed op de hersenen
Slaap helpt de hersenen om informatie te verwerken en is van belang voor aandacht en stemming. Veel pubers worden later op de avond slaperig, terwijl ze voor school toch op tijd op moeten. Te weinig slaap kan het moeilijker maken om je te concentreren, te plannen en met emoties om te gaan.
Kijk samen wat de nachtrust in de weg zit. Een vast moment om naar bed te gaan en op te staan kan helpen. Ligt je kind lang wakker door berichten of filmpjes, bespreek dan of de telefoon voor het slapengaan weg kan.
Alcohol is schadelijk voor jongeren. De hersenen zijn nog in ontwikkeling en alcohol kan onder meer invloed hebben op geheugen, aandacht en beslissingen. De veiligste keuze voor je puber is daarom om geen alcohol te drinken. Bespreek die grens vooraf, ook als je kind naar een feestje gaat.
Hoe kun je je puber helpen bij het oefenen?
Een puberbrein heeft ruimte nodig om te leren, maar ook steun en duidelijke grenzen. Je kunt je kind helpen door verwachtingen concreet te maken en samen na te denken over gevolgen.
- Maak een taak overzichtelijk. Vraag bij een groot schoolproject wat de eerste stap is en wanneer je kind die wil doen.
- Bespreek keuzes zonder meteen te oordelen. Vraag wat je kind verwacht dat er gebeurt en welke andere mogelijkheden er zijn.
- Geef ruimte om te proberen. Een vergeten afspraak is vervelend, maar kan ook een moment zijn om samen een betere herinnering te bedenken.
- Blijf duidelijk bij risico’s. Bij onveilige situaties hoef je niet te wachten tot je kind zelf tot een inzicht komt. Stel een grens en leg uit waarom.
- Kies een rustig moment. Een gesprek over een lastige situatie lukt vaak beter als de spanning gezakt is.
Gebruik de ontwikkeling van het brein niet als verklaring voor alles wat je kind doet. Vraag ook wat er aan de hand is. Misschien is een opdracht onduidelijk, is je kind moe of speelt er iets met vrienden.
Veelgestelde vragen over het puberbrein
Wanneer zijn de hersenen volgroeid?
De hersenen blijven zich ook na de puberteit ontwikkelen. Verschillende gebieden en verbindingen veranderen in hun eigen tempo. Er is geen verjaardag waarop het hele brein ineens klaar is. Ook bij volwassenen kunnen hersenen nog veranderen door ervaringen en leren.
Ontwikkelen meisjes- en jongenshersenen zich op dezelfde leeftijd?
Er zijn gemiddeld verschillen in het tempo van sommige veranderingen, maar de verschillen tussen jongeren onderling zijn groot. Je kunt op basis van geslacht niet betrouwbaar voorspellen hoe goed een kind kan plannen of met emoties omgaat.
Kan een puber al rekening houden met gevolgen?
Ja. Pubers kunnen nadenken over gevolgen en leren daar steeds beter mee omgaan. Dat lukt niet in elke situatie even goed. Haast, spanning en de aanwezigheid van anderen kunnen het moeilijker maken om die kennis te gebruiken.
Wanneer is extra hulp verstandig?
Neem contact op met de huisarts of jeugdarts als je je zorgen maakt en je kind langdurig vastloopt, bijvoorbeeld op school, thuis of in contact met anderen. Zoek direct hulp bij gevaar voor je kind of iemand anders. Schrijf veranderingen niet zomaar toe aan het puberbrein.
Door samen vooruit te kijken en achteraf rustig te bespreken wat wel of niet werkte, help je je puber oefenen met vaardigheden die het ontwikkelende brein steeds beter ondersteunt.
